حافظ شناسی

* معرفی حافظ و جایگاه او در ادبیات فارسی

* معرفی منابع حافظ شناسی (نسخه‌ها، شرح و واژه نامه‌ها و آثار حافظ پژوهی)

* آشنایی با اندیشه حافظ، ذوق، عرفان، ملامت، رندی، اغتنام فرصت و ...

* آشنایی با تاریخ عصر حافظ

* شرح ابیات و غزل‌های حافظ

 
 

رونق بازار حافظ‌شناسی

حافظ‌شناسی به معنای شناخت حافظ و بحث و فحص درباره آراء و افکار و چون و چند هنر او و طبع و نشر آثارش و یا آثاری درباره او‏، به یک معنی سابقه‌اش به عصر حافظ می‌رسد که خودش به جاذبه عالم‌گیر سخن خویش و روانی آن آگاهی داشته، چنان که می‌گوید:

زبان کلک تو حافظ چه شکر آن گوید
که گفته سخنت می‌برند دست به دست

و

شکر شکن شوند همه طوطیان هند
زین قند پارسی که به بنگاله می‌رود

در حافظ‌شناسی قرن اخیر چند منزلگاه مهم دیده می‌شود؛ نخست طبع حافظ قدسی (به سال ۱۳۲۲ ق) و در ادامه طبع علامه قزوینی (به سال ۱۳۲۰)‏، طبع حافظ شیراز احمد شاملو و تصحیح دیوان حافظ به‌کوشش پرویز ناتل خانلری. البته طبع دیوان حافظ منحصر به همین‌ها نیست و چند طبع و تصحیح مهم دیگر هم در نیم قرن اخیر انجام گرفته است.

در زمینه شناخت و شناساندن حافظ و شخصیت و شعر زمانه او چندین اثر پدید آمده است. یکی حافظ چه می‌گوید (۱۳۱۷) از دکتر احمد هومن که بیشتر نگرش فلسفی داشت. سپس حافظ شیرین سخن (۱۳۱۹) از دکتر محمد معین که به شناسایی حافظ واقعی تاریخی پرداخته بود. اثر دو جلدی دکتر قاسم غنی به نام تاریخ عصر حافظ (۱۳۲۱) و بحث در آثار و افکار و احوال حافظ (۱۳۲۲) یکی از محققانه‌ترین آثاری است که حافظ تاریخی را می‌جوید. نقشی از حافظ (چاپ اول ۱۳۳۶) اثر علی دشتی دارای سبک تازه و نگرش نویی در نقد ادبی بود. حافظ‌شناسی آقای محمدعلی بامداد (چاپ اول ۱۳۳۸) مبتکرانه و مجتهدانه است. فرهنگ اشعار حافظ (۱۳۴۰) نوشته آقای دکتر احمدعلی رجایی از آثار مهم در اصطلاح‌شناسی عرفانی حافظ است. سپس می‌رسیم به یک نقطه عطف؛ به مکتب حافظ (چاپ اول ۱۳۴۴) نوشته آقای دکتر منوچهر مرتضوی که تا به امروز جدی‌ترین و عمیق‌ترین اثر درباره اندیشه و هنر حافظ است. از کوچه رندان دکتر عبدالحسین زرین‌کوب (چاپ اول ۱۱۳۴۹) هم اثر محققانه‌ای است. حافظ و قرآن  (۱۳۴۵) اثر مرتضی ضرغامفر و حافظ و موسیقی اثر دکتر حسینعلی ملاح دو اثر اختصاصی درباره یک جنبه از هنر حافظ است. در کوی دوست (۱۳۵۷) نوشته شاهرخ مسکوب و تماشاگه راز (۱۳۵۹) مجموعه دروس استاد شهید مرتضی مطهری دو کتاب جدی دیگر درباره اندیشه حافظ بود.

اما شرح‌های حافظ: شرح سودی در دهه چهل تا پنجاه به همت خانم دکتر عصمت ستارزاده به فارسی خوبی ترجمه شد. علامه قزوینی و دکتر مرتضوی ارزش اساسی این اثر را – که از نگارش آن بیش از ۴۰۰ سال می‌گذرد – به نحوی مشروط تایید کرده‌اند و گفته‌اند که در مفردات و مسائل دستور زبانی باید با کمال احتیاط به آن مراجعه کرد.

شرحی نیز به نام بدرالشروح از بدرالدین بهاءالدین که خط و ربط ناخوش و ناگواری دارد منتشر شده است (چاپ اول ۱۹۰۴ در هند).

شرح دیگری که از دیوان حافظ انتشار یافت، گنج مراد اثر آقاسی سیروس نیرو بود. شرح بعدی به قلم آقای رحیم ذوالنور بود به نام در جستجوی حافظ (۱۳۶۲) تا حدی بهتر از شرح قبلی بود. این شرح خیلی لغت‌معنی‌وار است.

کتاب بانگ جرس (۱۳۴۹) که چاپ بعدی‌اش با عنوان عقاید و افکار خواجه (۱۳۵۸) منتشر شد، نوشته آقای عبدالعلی پرتو کتاب جدی و مشکل‌گشایی بود.

کتاب معتنابه دیگری که در سال ۶۲ انتشار یافت، واژه‌نامه غزل‌های حافظ تالیف شادروان حسین خدیوجم بود که در مجموع اثر مفیدی بود. کلک خیال‌انگیز یا فرهنگ جامع دیوان حافظ، تالیف دکتر پرویز اهور در سال ۱۳۶۳ در دو جلد انتشار یافت. این فرهنگ با وجود حجم قابل توجهش، کمبودهای مهم و جدی دارد. سطح علمی آن نیز متوسط است.

خلاصه مقاله رونق بازار حافظ‌شناسی از بهاءالدین خرمشاهی

گفتنی است در متن بالا از کتاب «حافظ‌نامه» سخنی به میان نیامده است. این کتاب که در دو جلد و در سال ۱۳۶۸ منتشر شد، مرجعی معتبر و شناخته شده برای معرفی شعر و جهان فکری حافظ به شمار می‌رود و حاصل تحقیق بهاءالدین خرمشاهی است. خرمشاهی در این کتاب، ۲۵۰ غزل بهتر حافظ را به سائقه انس خویش انتخاب کرده و سپس ذیل غزل ها به شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار هر یک پرداخته است.