حذف و عطف حرف اضافه
۱۳۹۵-۰۹-۲۴
قواعد فعل مجهول، فعل مرکب، ضمیر و نکات دیگر
۱۳۹۵-۰۹-۲۶

ویرگول (ناصر نیکوبخت)

ویرگول یا درنگ‌نما که در زبان فرانسه virgul، در انگلیسی comma و در عربی «الفارزه،‌ الفاصله، الفصله» نامیده می‌شود، یکی از رایج‌ترین و پرکاربردترین نشانه‌های خط فارسی است و برای درنگ یا مکث کوتاه به کار می‌رود. از این نشانه برای رفع ابهام در پاره‌ای از جمله‌ها و همچنین سهولت در خواندن و درک مطلب استفاده می‌شود؛ اما نباید در کاربرد آن افراط کرد.
برای تشخیص جایگاه ویرگول در جمله،‌ می‌توان به میزان درنگ آن و مقایسه آن با درنگِ نقطه، نقطه – ویرگول و دو نقطه توجه کرد. ویرگول برای توقف یا درنگ کوتاه به کار می‌رود؛ اما این درنگ در زبان فارسی در حد حبسِ نفس است؛ یعنی وقتی سخن می‌گوییم، اگر درنگ ما در حد نگه داشتن نفس و نه تجدید آن باشد، از «ویرگول»؛ اما اگر به دم و بازدم بینجامد، از «نقطه – ویرگول» استفاده می‌کنیم. پس می‌توان از ویرگول هنگام حبس نفس در سینه استفاده کرد. حد استفاده از نقطه – ویرگول در حد تجدید نفس، و نقطه در هنگام رها کردن کامل نفس است. میزان درنگ دونقطه (:) بیشتر از ویرگول و کمتر از نقطه – ویرگول است و حد نقطه نمی‌رسد.

کارکردهای درنگ‌نما (ویرگول)

  1. به جای «و» عطفی در بین کلمات و عبارت‌های هم‌پایه در یک جمله؛
    تفکر، منبع اصلی ثروت،‌ توفیق، پیشرفت‌های مادی، اکتشافات بزرگ و همه کامیابی‌هاست. «کلود بریستول»
    دریا، آینه، حباب و شعله، از جمله واژگان پرکاربرد دیوان بیدل دهلوی است.
    […]

  2. به جای «و» عطفی در بین جمله‌ها و جمله‌واره‌های هم‌پایه در یک متن؛
    هر که آن کند که نباید، آن بیند که نشاید.
    شعار یا شهادت یا پیروزی، همان بشارتِ رسیدن به احدی الحسنیین است.
    هم می‌توان از تجربه‌های او درست گرفت، هم می‌توان به دیگران آموخت.
    […]

نکته (۱): معمولا بین دو کلمه، عبارت، دو جمله و دو جمله‌واره، ویرگول نمی‌تواند جانشین «و» عطف شود:
علی، حسن برادرند. (نادرست)
علی و حسن برادرند.‌‌ (درست)

نکته (۲): هرگاه، کلمات، عبارات، جمله‌واره‌ها یا جمله‌های هم‌پایه، بیش از سه باشند، دو تای آخر با «و» به هم معطوف می‌گردند:
سستی، دون‌همتی، فقر فکری و بی‌عاری عوامل بدنامی انسان است.
[…]

نکته (۳): گاه در بین گروه‌های هم‌پایه، برای رفع توهم، در دو گروه آخر، قبل از «و» عطف، ویرگول نیز می‌آید:
زن و مرد، پیر و جوان، شهری و روستایی و باسواد و بی‌سواد همه از حقوق شهروندی یکسانی برخوردارند. (نادرست)
زن و مرد، پیر و جوان، شهری و روستایی، و باسواد و بی‌سواد همه از حقوق شهروندی یکسانی برخوردارند. (درست)
علی و حسن، ساسان و کورش و جواد و رضا با هم برادرند. (نادرست)
علی و حسن، ساسان و کورش، و جواد و رضا با هم برادرند. (درست)

نکته (۴): قبل از اولین و بعد از آخرین کلمه یا عبارت هم‌پایه، ویرگول قرار نمی‌گیرد:
دیروز، علی، حسن، تقی و محمد، در سر کلاس حاضر بودند. (نادرست)
دیروز علی، حسن، تقی و محمد در سر کلاس حاضر بودند. (درست)

نکته (۵): هرگاه فاعل دو جمله هم‌پایه متفاوت باشد، بین دو جمله، ویرگول می‌گذاریم و اگر فاعل در فعل‌های دو جمله مشترک باشد، نیازی به ویرگول نیست:
ستارگان سینما آمدند و نمایش شعبده‌باز شروع شد. (نادرست)
ستارگان سینما آمدند، و نمایش شعبده‌باز شروع شد. (درست)
ستارگان سینما آمدند، و نمایش خود را شروع کردند. (نادرست)
ستارگان سینما آمدند و نمایش خود را شروع کردند. (درست)

نکته (۶): هرگاه فعل دو جمله هم‌پایه به قرینه لفظی یا معنوی حذف شده باشد، از ویرگول استفاده می‌کنیم:
نیروی انتظامی، یکی از سارقان را دستگیر، و زندانی کرد.
اندیشه کردم که مروت نباشد همه در تسبیح، و من خاموش. (در تسبیح باشند و من خاموش باشم)

  1. برای جدا کردن اعداد و حروف؛
    صفحات ۱، ۸، ۱۲، ۱۳، ۱۵ و ۱۷ را بخوانید.
    حروف غیرچسبان فارسی عبارت است از: ا، د، ذ، ر، ز، ژ …

نکته (۱): برای جلوگیری از تکرار «و» عطف، در جمله‌هایی که از عبارت «و غیره، یا و …» استفاده می‌شود، نباید دو گزاره آخر کلمات هم‌پایه را با «و» عطف، به یکدیگر متصل کرد:
«ا، ب، ج و د و …» حروف ابجدی، و «ا، ب، پ، ت و ث و …» حروف ابتثی نامیده می‌شود. (نادرست)
«ا، ب، ج، د، و …» حروف ابجدی، و «ا، ب، پ، ت، ث، و …» حروف ابتثی نامیده می‌شود. (درست)

نکته (۲): باید از آوردن دو رشته عدد، بلافاصله به دنبال یکدیگر اجتناب کرد، حتی اگر برای پرهیز از کاربردِ اشتباه، بین آنها ویرگول بیاید:
بر اساس آخرین تحقیقات، در سال ۱۳۸۵، ۳۵۰۰۰۰ خودرو فرسوده، سه برابر خودروهای تولیدی کشور، سوخت مصرف کردند.

نکته (۳): گاهی از ویرگول وارونه یا کامای کوچک انگلیسی، برای تفکیک اعداد یا ارقام به جای اعشار (/) استفاده می‌شود:
۶,۸۵۶,۵۰۰,۰۰۰

  1. برای جداکردن اجزای نشانی‌ها و ارجاع‌ها؛
    تهران: خیابان کارگر، خیابان شهریور، خیابان سیندخت شمالی، دانشگاه تربیت مدرس، خوابگاه قدس، طبقه چهارم، واحد ۶٫
    (انوری، ۱۳۵۸، ص ۱۴) یا (انوری ۱۴:۱۳۵۸)

نکته: هرگاه نام خانوادگی بر نام کوچک مقدم گردد، بین آنها ویرگول می‌آید:
زرین‌کوب، عبدالحسین …
اما اگر نام و نام خانوادگی به دنبال هم ذکر شوند، بین آنها ویرگول نمی‌آید:
عبدالحسین زرین‌کوب

  1. بین کلمات تکرارشونده؛
    امروز، روز دوشنبه است.
    براستی، آن شهر، شهر ارواح است.
    این کیف، کیف من است.
    حقیقتا این روش، روشی امیدآفرین و کارساز به شمار می‌آید.

  2. بین کلماتی که در صورت جدانشدن با ویرگول، صورت ترکیبی (اضافی یا وصفی) یا مرکب به خود می‌گیرند؛
    پدر، علی را صدا زد.
    امام، امت اسلام را زنده کرد.
    بی‌ادب، با هزار کس تنهاست.
    پس، فردا شما را خواهم دید.
    تا، بنده نشد، پیش تو تابنده نشد.
    او هر روز، نامه‌ای می‌خواند.
    در این مؤسسه، آشپز، خانه ندارد.
    کتاب، دوستی خوب است.
    اینجا لب، تشنه را به تمسخر می‌گیرد.
    این کتاب، راهنمای معلمان است.
    زبان سرخ، سرِ سبز می‌دهد بر باد.

  3. برای نشان دادن اینکه صفت در دو کلمه معطوف، به یکی از آن دو مربوط است؛ (ویرگول همراه با واو عطفی و قبل از آن می‌آید)
    مردان، و زنان بردبار
    پسران، و مردان کهنسال

  4. بین نهاد و گزاره، هرگاه نهاد یک عبارت اسمی باشد؛
    محبوب‌ترین شما، مهربان‌ترین شماست. پیامبر اکرم (ص)
    یک تصویر خوب، از هزار کلمه گویاتر است.

  5. بین نهاد و گزاره، درصورتی که نهاد مصدر باشد؛
    خواستن، توانستن است.
    خواستن، کدیه است.
    ره یافتن به جانبشان، بی‌رضا نبود.
    رسیدن به حریم خلوت انس، نشانه کمال عاشقی است.

  6. بین جمله پایه و پیرو در جمله‌های مرکب؛
    اگرچه تلاش کردم، موفق نشدم.
    آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است. «سعدی»
    آنکه بر مردم تکبر کند،‌ ذلیل و بی‌مقدار است. امام علی (ع)
    هرگاه کسی را دوست داشتی، به او بگو. امام صادق (ع)
    رفتم، نبود.
    دوست واقعی آن است که یار شاطر باشد، نه بار خاطر.
    مشک آن است که خود ببوید، نه آنکه عطار بگوید.
    دانشی که تو را اصلاح نکند، گمراهی است. امام علی (ع)

نکته: هرگاه بین دو بخش جمله مرکب، جمله پیرو مقدم باشد، از نشانه ویرگول بین جمله پیرو (وابسته) و جمله پایه (هسته) استفاده می‌شود؛ اما اگر جمله پایه مقدم باشد، قبل از جمله پیرو، نقطه – ویرگول می‌آید:
هرچند تلاش‌های او مؤثر نبود، نشانه تحول‌طلبی بود.
تلاش‌های موثر نبود؛ هرچند نشانه تحول‌طلبی بود.
آنچه هستی،‌ هدیه خداست؛ پس بی‌نظیر باش!
حقیقت بی‌پرده بازتاب دارد؛ اما به مذاق خواننده خوش نمی‌نماید. (درست)
حقیقت بی‌پرده بازتاب دارد، اما به مذاق خواننده خوش نمی‌نماید. (نادرست)
اگرچه هوا ابری بود، باران نبارید. (درست)
اگرچه هوا ابری بود؛ باران نبارید. (نادرست)

  1. بعد از قیدهای نفی و اثبات که در ابتدای جمله برای معرفی می‌آید؛
    بله، درست است.
    خیر، اینگونه نیست.

  2. به جای کلمه یا عبارت محذوف، بویژه در جملاتی که کلمه محذوف به قرینه در جمله قبل آمده باشد؛
    شما از استادان آقای مسعودی هستید؟
    خیر، ایشان را نمی‌شناسم.
    آیا تا کنون شما به مکه مشرف شده‌اید؟
    بله، پارسال مشرف شدم.

  3. بعد از افعال وصفی؛
    به خانه رفته، غذا خوردم.
    از سفر برگشته، مادرش را در آغوش گرفت.
    […]

  4. دو طرف بدل (ر.ک: نشانه‌های دربردارنده)؛
    فردوسی، سراینده توانای قرن چهارم هجری، شاهنامه را سرود.
    هجویری، صاحب کتاب کشف ‌المحجوب، در این باره دادِ سخن داده است.

  5. جداکردن بخشی از جمله برای تاکید و توضیح؛
    به سؤالات من پاسخ داد، بی‌کم‌و‌کاست.
    حقوق همه را پرداخت کرد، با رعایت انصاف.
    همه‌چیز را به او گفتم، مثل یک دوست.

  6. جداکردن جملات مستقل کوتاه در یک بند (پاراگراف)؛
    تلفن به صدا درآمد، اشک‌های خود را پاک کرد، دستمال را روی میز رها کرد، به سمت میز تلفن رفت، گوشی را برداشت، صدایی آشنا بود، …

  7. پس از گروه‌های قیدی ابتدای جمله؛
    در همان سال‌ها، برآوردن نیاز روزانه مردم دشوار بود.
    قرن چهارم و پنجم هجری،‌ دوره حاکمیت خرد و شکوفایی دانش در ایران بود.

  8. پس از منادا؛
    (گاه می‌توان به جای علامت عاطفی از ویرگول استفاده کرد.)
    سعدی، به روزگاران، مهری نشسته بر دل.
    خداوندا، به ما آن ده که آن به.

موارد کاربرد نادرست ویرگول
الف) در برخورد نشانه‌ها، ویرگول را می‌توان در جملات، به همراه کروشه، سه نقطه، پرانتز و گیومه به کار برد؛ اما نمی‌توان همراه نقطه، دونقطه، خط فاصله، علامت تعجب،‌ علامت پرسش و نقطه – ویرگول به کار برد؛ برای نمونه:
جامع بودن تعالیم و آموزه‌های اسلامی در امور تربیتی، – که برای غربیان غیرمسلمان تعجب‌آور بود – عامل پیشرفت‌های فراوان غرب در زمینه روان‌شناسی تربیتی است. (نادرست)
جامع بودن تعالیم و آموزه‌های اسلامی در امور تربیتی، – که برای غربیان غیرمسلمان تعجب‌آور بود ، عامل پیشرفت‌های فراوان غرب در زمینه روان‌شناسی تربیتی است. (نادرست)
جامع بودن تعالیم و آموزه‌های اسلامی در امور تربیتی – که برای غربیان غیرمسلمان تعجب‌آور بود – عامل پیشرفت‌های فراوان غرب در زمینه روان‌شناسی تربیتی است. (درست)

ب) آوردن ویرگول قبل از «تا»، قبل و بعد از «که» و بعد از حرف اضافه نادرست است:
مال است، نه جان است، که آسان بتوان داد! (نادرست)
مال است، نه جان است که آسان بتوان داد! (درست)
به تعالیم اسلامی پایبند باشید، تا به کمک آن آموزه‌ها به تعالی برسید. (نادرست)
باید پذیرفت، که قدرت و دانش مستقیما بر یکدیگر دلالت دارند. (نادرست)
با، آشناکردن پناهندگان به قوانین کشور، بهتر می‌توان آنها را ساماندهی کرد. (نادرست)

ج) آوردن ویرگول قبل از فعل اگر نشانه دو طرف بدل نباشد، صحیح نیست:
سرانجام، آن مردِ گرفتار، به چنگال قانون،‌ درآمد. (نادرست)
برادرم، علی، آمد. (درست)

نکته: اگر قرار نگرفتن ویرگول باعث اشتباه در خواندن و یا موهم ترکیب گردد، آوردن ویرگول صحیح است:
سرانجام، پس از سال‌ها، آن انسانِ گرفتار، آمد. (درست)

د) آوردن ویرگول قبل و بعد از «را» نادرست است، مگر آنکه بخواهیم چند کلمه یا ترکیب مفعولی هم‌پایه را از هم جدا کنیم:
تنظیم امور روزمره کارکنان را، با رعایت مقررات برعهده می‌گیرم. (نادرست)
تعبیری اینگونه از قدرت، فوکو را، به سوی مفهوم «قدرت مشرف بر حیات» سوق داد. (نادرست)
ما باید اقتصاد را، اجتماع را، فرهنگ و سیاست را با یکدیگر بسازیم. (درست)
زمین را، آسمان را، ستاره را، و انسان را خدا آفرید. (درست)

ناصر نیکوبخت، سیدعلی قاسم‌زاده؛ دانش نشانه‌گذاری در خط فارسی، صص ۴۰ – ۴۸

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *